JURTAJ

Eŕaśt-ajšť aťat-babat kavonest. Ulneś synst ve ćorast, lemzë Jurtaj. Ćoraś čistë meri teťanstën: teťań, tonavtumak, teťaj, tonavtumak. Teťaś tonavtïze, mezes sonś maštïl, a ćorasten jala alamo, jala teťanstën ińaldï: tonavtumak dï tonavtumak!

Veśt teťaś kežijavć langozonzo i meri: „Saevlesse hoť šajťan tonavtoms, — maksovleja tenzë”.

Anśak teťaś isťa merś, saś tenzë atine i meri: „Maksïk monen ćorat, mon tonavca! Tonavtumań kis ijezënzë sajan kectët anśak śado valks. Ijen jutaź moľt kisënzë. Mon nevca tent: sodavi tent jalganzo jutksto, sajsak kudov, a sodavi — śado valksot sajsa, a ćorat katsa omboce ijes tonavtleme.”

Teťaś maksïze ćoranzo aťasten.

Aťaś saize Jurtajen i karmaś esnënzë tonavtomo. Vasńa tonavtïze śakoj lomanen kels. Mejle tonavtïze skotinań i narmunen kels.

Ijen jutaź teťaś sajś śado valks i molś aťasten ćoranzo kisë.

Aťańt tonavtnićanzo ulneśt komś vejksë. Jurtaj kolońgemencel. Son teinze vese synst ve ponaso kiskineks i noldïnze kardajs. Kiskinetne artleśt, artleśt kardazgańt — lotkaśt Jurtajen teťanzo ikelev.

Aťaś meri teťasten: „Sodïk, kona tesë tońt ćorat!”

Jurtajen teťaś vanś, vanś langozost, nevć krajstë kolmocent lanks i meri: „Vana, te moń ćoram!”

Aťaś meri: „Avoľ te, — son nileceś”.

Sainze teťańt śado valksonzo i meri: „Sak ijen jutaź, — sodavi, a sodavi tent”.

Ijen jutaź Jurtajen teťazo sajś śado valks i tago molś aťasten.

Aťaś teinze tonavtnićatnen karcinganks i noldïnze livtleme. Karcigatnë livtneśt, livtneśt, kundaśt vejte-vejte guľka, kandïź aťasten i valkśt vese ŕac ve žerďa lanks.

Aťaś meri Jurtajen teťanstën: „Sodïk, kona tesë tońt ćorat”.

Teťaś vanś, vanś langozost, nevć vit jondo krajstë omboce karciganśt lanks. Aťaś meri: „Avoľ se: tońt ćorat kerč jondo krajstë omboceś”.

Aťaś saize teťańt śado valksonzo i meri: „Sak ijen jutaź, sodavi a sodavi tent. Sodavi sajsak kudov, a sodavi pingezënzë son moń uli”. Jurtajen teťaś tuś kudov meľavtoź: ćorazo a sajevi aťańt kectë.

Jutaś kolmoce ijeś-kak. Purnïnze teťaś ostatkat jarmakonzo i tago tuś aťasten ćoranzo kisë.

Jurtaj kolmo ijes aťadonťak lamo karmaś sodamo. Son liś aťadońt salava teťanzo karšo i meri tenzë: „Nu, teťaj, nejgak a sodavandeŕaj tent — pingezën kaduvan aťańt kec. Son nej tejsamiź minek ve ponaso ajgorks i noldasamiź kardajs artleme. Artliťanok, artliťanok, vese ŕac aratanok tońt ikelet. Mon aran kerč ked jondo kolmoceks. Vanok iľak stuvt!” Merś ćoraś i tuś teťańt vaksto.

Saś teťaś aťasten.

Aťaś teinze vese tonavlićanzo ve ponaso ajgorks i noldïze kardajs. Ajgortnë artleśt, artleśt kardazgańt, araśt vese ŕac Jurtajen teťanzo ikelev. Aštit vese, prok peznavtoź: a pilesëst čaravtït, a selmsëst končtït.

Aťaś meri Jurtajen teťanstën: „Sodïk, kona tesë tońt ćorat. Sodasak — kudov martot sajsak, a sodavi — pingezënzë moń kec kadovi.”

Aťaś kuvaťs eź vanokak langozost, nevtś kerč jondo kolmoce ajgorśt lanks i meri: „Vana, te moń ćoram”. I saize ćoranzo kudov.

Eŕaśt alamos kudoso, Jurtaj meri teťanstën: „Moń tonavtuman kisë lamo jarmak, teťaj, jutavtït, — nej mon pancïn tent. Aďa livtimak bazarov. Mon tejan pŕan kiskineks i karman śakoj zveren kuntleme i tońt ikelev kantleme. Nejsamiź śupavt, karmit esnën ramseme. Maksït kolmo śat, miimak. Anśak kirgaston kšnańt iľak makst, sen estet saik.”

Molśt bazarov. Jurtaj teize pŕanzo kiskineks i karmaś śakoj zveren kunceme, teťanzo ikelev kantleme. Neiź sonzë śupavt i merit aťasten: „Miik kiskinet”.

Teťaś meri: „Mijsa!”

— Zńaro vešat?

— Kolmo śatt.

Makśt tenzë kolmo śatt i ramiź kiskinent. Teťaś saize kiskinent kirgasto kšnańt i tuś kudov.

Kiskineś kunceś, kunceś azorotnenen zvert, — orgoć kudov.

Omboce bazarnë Jurtaj meri teťanstën: „Mon nej tejan pŕan karciganks i karman śakoj narmonen kunceme. Nejsamiź śupavt, karmit ramseme esnën. Maksït kolmo śatt valks — miimak tenst. Anśak iľak makst tenst pilgen perka tapaŕdaź piže surinent, — sen estet saik.”

Jurtaj teize pŕanzo karciganks i karmaś śakoj narmunen kuntleme, teťanzo ikelev kantleme. Neiź śupavt, karmaśt esnënzë ramseme. Teťaś kolmo śatto miize tenst, a pilgenzë perka tapardaź piže surinent saize estenzë i tuś kudov. Eź pačkoť teťaś pele ki lankskak, ćoraś livťaś melganzo, tejevś lomańks i tuś martonzo vejsë.

Kolmoce bazarnë tago teťat-ćorat bazarov tuśt. Kijava moľmestë ćoraś meri teťasten: „Mon teče tejan pŕan ajgorks. Karmit esnën ramseme — miimak kolmo śatto, anśak panctom iľak makst. Makssakdeŕaj panctom, mon mekev a savan tent, — pingezën ramićaśt kec kaduvan.”

Saśt bazarov. Jurtaj teize pŕanzo ajgorks i učit ramića. Saś vaksozost aťa i meri teťasten: „Mijsak ajgorot?”

— Mijsa, — meri aťaś.

— Zńaro vešat?

— Kolmo śatt. Anśak panctozo a makssa.

Aťaś meri: „Miik pancnëk-meznek, — nile śatt maksan tent”.

— Koť zńaro makst, pancnëk-meznek a mijsa.

— Vete śatt maksan, anśak miik.

— A mijsa.

— Koto śatt — maksan. Sisem śatt!

Teťaś stuvtïnze ćorańt valonzo: vejksë śatto miize ajgoronzo aťasten pancnëk-meznek.

Aťaś, kodak ramize ajgorśt, ozaś langozonzo laste i tuś kudov. Ki lankso ajgorś tuvtïkskelse lankstonzo. Karmaś artneme. Artneś, artneś — eź tuvtovt tenzë. Saśt kudov čov poco kavonest.

Kudoso aťaś śulmize ajgorśt latalov, a sonś mać ojmseme. Maďmestë meri tejterenstën: „Alamos ašteź simdik ton ajgorśt i karc pekstïk, dï vanok iľak mencťa kectët, mon alamos maďan ojmseme.”

Mać aťaś i matedevś.

Tejterś saize ajgorśt i tuś pokš ved lanks simdemenzë. Ajgorś simś, simś, karmaś panct vedmesënt tejterśt esnë vec uskomo. Tejterś tandać i noldïze kectënzë panct vedmeśt. Ajgorś tuś vec i jomaś tejterśt selmstënzë. Tejterś avardeź tuś kudov.

Sïrgojś aťaś i čijś ved langosten; teize pŕanzo ščukaks i karmaś Jurtajen melga panceme. A Jurtaj teize pŕanzo okuńks i anśak ščukaś nilme sonzë, son sťavcïnze śalgonzo i a nilevi tenzë. Panceś, panceś aťaś Jurtaj melga, siześ; liś vectënt i tuś kudov.

Čopoń pelev saś lej čiresten vec kupecen tejter kavto vedra marto. Amoldize ve vedrańt, karmaś amoldeme ombocent. Maŕasazo — tago meze kaľck merś vedrasońt. Vačtaś — vedra potmaksnënt sijań surks. Saize surksońt i vežaśkezënzë tongize. Kudov samodo mejle targize surksońt i vaľma lanks putïze, a sonś mać udomo vaľmańt alov.

Vet, maŕasazo tejterś, tago meze kaľck merś vaľmańt lankso. Vačtaś vaľmańt lanks — surksoś araś. Vačtaś pŕa pezëzënzë — pŕa pesënzë ašti od ćora — isťamo mazï, isťamo mazï, kodamo son zńardojak eź nekšne. Od ćoraś meri tenzë: „Iľa pel, tejter paro či, — mon beŕań tent a tejan. Vana meze anśak tent karmavtan: mon mekev surksoks veľavtan. Valśke, koda liśat teťať vaks lavkas, moń surozot tongumak. Lavkazonk sï aťa i karmi śakoj tavaroń ramseme. Nejsazo son surstot surksońt i karmi esnënzë ramseme. Maksï tent śado, maksï kavto, ton surksońt iľak mijt tenzë. Koda karmi teťat esnët śovnomo dï śudomo — eškik surksońt mastor vaks. Surksoś jamksoks kaladï i mastoroń keles sradï. Aťaś tei pŕanzo aťakšoks i karmi jamksnësë kočkseme. Ve jamkske ton čalgak pilget alov. Koda aťakšoś vese jamksnën kočksesïnze, son čalgi bliďa krajs, tetksïnze śolnonzo i karmi moramo, ton pilget aldo jamksońt noldïk.” Merś ćoraś isťa i tago tuś surksoks tejevś vaľma lanks.

Valśke tejterś tongize surksońt surozonzo i liś teťanzo marto lavkas. Saś lavkasten aľa i karmaś śakoj tavaroń ramseme. Ramseś, ramseś, neize kupecen tejterśt vežaśkestë sijań surksońt i karmaś esnënzë ramseme. Kai kisënzë śado valkst, kavto śatt — tejterś a mii esnënzë. Teťazo karmaś tejterśt esnë śovnomo, mejś son a mijsazo. Mejle karmaś esnënzë śudomo. Tejterś saize surksońt dï mastor vaks eškize. Surksoś jamksoks kalać i kijaksoń keles srać. Aťaś tejś pŕanzo aťakšoks i karmaś jamksnësë kočkseme. Tejterś ve jamkske čalgaś pilgenzë alov. Koda aťakšoś vese jamksnën kočksinze, čalgaś bliďa krajs, tetkinze śolnonzo i karmaś moramo. Tejterś pilgaldonzo jamksońt noldïze. Jamkskeś veľavś saldatoks, kecënzë pšti sabľa. Koda saldatś aťakšoń ćapaťsazo kirga langa, — aťakšoń pŕa kovija jortovś, a sonś aťakšoś bliďasten praś. Omboce čistë saldać venčaś kupecen tejterśt marto i karmaśt vejsë eŕamo.

Makar Evsevjev. Erźań jovkst // Purnïnze M.E. Evsevjev — Moskva: SSSR-en Narotnën centraľnoj izdatelstvaś, 1928